Taliban’ın yıldırım hızıyla Afganistan’da iktidarı ele geçirmesinin üstünden beş yıl geçti. 15 Ağustos 2021’de Kabil’de egemenliği ele alan örgüt, o günden bu yana sistematik şekilde kadın haklarını kısıtlıyor, ülkenin durumu da her geçen sene kötüye gidiyor.
İnsanlar hangi koşullarda yaşıyor?
Taliban, ülkede güvenliği sağlama konusunda nispeten başarılı ancak halkın yeterince beslenmesi ve kadınların toplumsal katılımı gibi diğer alanlarda durum hiç iyi değil. Kabil’de yaşayan Fosan isimli bir iş kadını, dpa haber ajansına verdiği röportajda, “Afganistan şu anda patlamalar ve savaş açısından oldukça güvenli olsa da, insani gelişme açısından kasvetli bir yöne doğru ilerliyor” diyor.
48 milyondan fazla nüfusuyla Afganistan şu anda ciddi bir insani krizin içinde. Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı (WFP), ülkede yetersiz beslenmenin daha önce görülmemiş bir düzeye ulaştığı ve 18 yaşın altındaki çocuk ve gençlerin yüzde 47’sinin bu yılın ilk çeyreğinde yetersiz beslendiği konusunda uyarılarda bulunuyor.
Uluslararası yardım örgütü World Vision International’ın (WVI), Afganistan’ın Herat kentindeki ofisini yöneten Thamindri de Silva, dpa’ya yaptığı açıklamada, “Çoğu zaman bir ülkede çatışmalar, bir kıtlık ya da doğal afet olur. Afganistan’da bunların hepsi aynı anda var” diyor.
Yirmi yılı aşkın süredir kriz bölgelerinde çalışan De Silva’ya göre Afganistan’daki sıkıntılar daha önce çalıştığı hiçbir yerle kıyaslanamayacak kadar büyük. “Buna rağmen ülke için uluslararası yardım programları büyük ölçüde yetersiz” ifadelerini kullanıyor Thamindri de Silva.
Afganistan için en büyük zorluklar neler?
Afganistan, iklim değişikliğinin sonuçlarından ciddi şekilde zarar gören bir ülke. Bu yıl sel felaketlerinde iki kez onlarca insan hayatını kaybetti. Aynı zamanda yıllardır süregelen kuraklık hasatları son derece olumsuz etkiliyor. Yaşanan bu ciddi sorunları gidermeye yönelik etkili koruma ve önlem tedbirleri de, yetersiz kaynaklar ve eksik siyasi planlama nedeniyle başarısız oluyor.
Afganistan’da halk, kuraklık nedeniyle sık sık, bir nevi yağmur duası olan “istiska namazı” kılıyorFotoğraf: Omer Abrar/AFP
Durum, büyük çaplı tersine göçle daha da ağırlaşıyor: Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre Eylül 2023’ten bu yana yaklaşık 5,9 milyon insan Afganistan’a döndü. Bu, nüfusta yüzde 10 ila 12’lik bir artış anlamına geliyor.
Özellikle komşu ülkeler Pakistan ve İran, Afganlara yönelik düzenlemelerini sıkılaştırıyor. Birçok mülteci sınır dışı edilme korkusuyla ülkesine dönüş yapmak zorunda kaldı. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne göre, dönen her on kişiden dokuzu günlük beş dolardan az bir gelirle yaşıyor.
İfade özgürlüğünün de Taliban iktidarı tarafından büyük ölçüde kısıtlandığı Afganistan’da, medya özgürce haber yapamıyor. Kabil’de yaşayan gazeteci Necib, gazeteciliğe ara verip üç yıl ağır fiziksel işlerde çalıştıktan sonra bir medya şirketinde iş bulduğunu, “Ancak zorlu koşullar ile korku ve belirsizlik atmosferi nedeniyle sadece birkaç gün dayanabildiğini” dile getiriyor dpa’ya verdiği röportajda.
Kadın haklarında son durum ne?
Taliban’ın iktidara gelmesinden bu yana kadınların durumu giderek kötüleşiyor. Kadınlar kamusal alanda veya doktor ziyaretlerinde bir erkek eşliğinde olmak zorunda ve katı kılık-kıyafet kuralları geçerliliğini koruyor.
Haziran ayında, Taliban’ın ahlak polisi giyim kurallarına uymadıkları gerekçesiyle yaklaşık 30 kadını tutukladıktan sonra Herat’ta protestolar yaşandı. BM, ahlak polisinin, yanında ona eşlik eden bir erkek olmayan ve kurallara uygun şekilde örtünmeyen kadınlara hizmet verdikleri için işletme sahiplerini cezalandırdığı vakalar olduğunu aktarıyor. Ancak tüm bu kurallara ve yasaklara rağmen son derece kısıtlı da olsa özgürlüğünden vazgeçmeyenler de var. Örneğin başkent Kabil’de yalnız başına dolaşan kadınlara rastlamak mümkün.
Afganistan’da kadınlar, Taliban iktidarı ile yüksek eğitim ve yalnız başına dolaşma gibi temel özgürlüklerden mahrum kalmış durumdaFotoğraf: Semenova Maria/SIPA/picture alliance
Taliban’ın kadınların yüksek öğretime erişimini engellemesi de büyük hoşnutsuzluk yaratıyor. Gazeteci Necib, “Bir baba olarak, kızlarıma yüksek eğitim olanağı oluşturamadığım için onlardan utanıyorum. Bu, hayatımda hiç hissetmediğim bir çaresizlik” diyor.
Uzmanların bildirdiğine göre, kadınlar artık çalışma izni de alamıyor. Sadece kendi işletmelerini yönetmelerine izin veriliyor.
BM Afganistan Yardım Misyonuna (UNAMA) göre, Mayıs ayında çıkarılan bir kararname dolaylı olarak çocuk evliliklerini mümkün kılıyor; Taliban, abartılı olduğunu öne sürerek BM’nin bu açıklamasını reddetmişti.
BM Kadın Birimi (UN Women) de, Şubat ayında yayınladığı bir raporda, yıl başında yürürlüğe giren bir yasanın, kadınların, kocalarının izni olmadan sık sık bir akrabanın evini ziyaret etmeleri durumunda dahi, söz konusu kadınların veya yakınlarının tutuklanmasına izin verdiğini yazdı.
Ülkedeki gözlemciler diğer yandan farklı bir noktaya dikkat çekiyor. Taliban’ın iktidara gelmesinin ülkedeki kadınlar için farklı sonuçlar doğurduğunu ifade eden gözlemciler, kentli, eğitimli, orta sınıf kadınların, hakları kısıtlandığı için zarar gördüğünü, kırsal bölgelerdeki kadınların ise artık saldırılara karşı daha güvenli bir hayat yaşadığını belirtiyor. Gözlemciler, ataerkil bir çevrede yaşayan kırsal kesimdeki kadınlar için Taliban öncesinde de Batı ile kıyaslanabilir bir eşitliğin var olmadığını vurguluyor.
Taliban tüm Afganistan’da kontrolü sağladı mı?
Evet, büyük ölçüde. Kabil’de hükümeti ele geçirdikten sonra Taliban, kontrolünü tüm ülke topraklarına yaydı. Güvenlik durumu da o zamandan beri oldukça istikrarlı olarak değerlendiriliyor.
Ancak Ekim 2025’ten bu yana Kabil, komşu ülke Pakistan ile çatışma halinde. İslamabad, Taliban’ı Pakistan’da saldırılar düzenleyen teröristlere barınak sağlamakla suçluyor. Kabil ise bunu reddediyor. Sürekli tekrarlanan karşılıklı saldırılar şu ana dek genellikle dağlık sınır bölgesinde cereyan ediyor. Ancak Pakistan, Kabil ve Kandahar kentlerine de birçok kez hava saldırıları düzenledi. BM, geçen Ekim ayından bu yana Pakistan’ın saldırıları sonucu 499 Afgan sivilin öldüğünü belgeledi.
Taliban liderlerinden Hibetullah Ahundzade taraftarları, örgüt içinde en katı kuralları savunan grup olarak biliniyorFotoğraf: WAKIL KOHSAR/AFP
Taliban içinde ideolojik çatışma
Taliban, içindeki farklı görüşlerin çatıştığı bir örgüt aynı zamanda. Hareketin Kabil’deki fraksiyonunun daha pragmatik olduğu değerlendiriliyor. İngiliz yayın kuruluşu BBC’ye göre bunlar ekonomik istikrar, ülkenin dışa açılması ve kız çocukları ile kadınlar için eğitime erişimin iyileştirilmesini savunuyor.
Buna karşı olan grubun nüvesini ise, hareketin manevi merkezi olan güney Afganistan’daki Kandahar kentinde, Taliban lideri Hibetullah Ahundzade çevresindekiler oluşturuyor. BBC’ye göre, geçen yıl internetin kısa süreli kapatılmasının arkasında da bu aşırı muhafazakâr fraksiyonun olduğu iddia ediliyor.
Ayrıca son zamanlarda Taliban’ın ülkenin kuzeyindeki muhalif gruplarla çatışmalarına ilişkin haberler arttı. Bölgeden sağlıklı haber akışı olmadığı için bunları doğrulamak zor. Dolayısıyla beş yıl sonra Taliban yönetimine karşı ciddi bir direnişin oluşup oluşmadığı henüz tahmin edilemiyor.
dpa / ET,MUK
